Η λίμνη του Νέρωνα, η πρώτη ματιά στην αρένα, η μεγάλη σκηνή των ναυτών, τα τεχνάσματα κάτω από το δάπεδο, η εξέδρα του αυτοκράτορα και η Αψίδα του Κωνσταντίνου: το Κολοσσαίο σε μία ώρα, για όσους έχουν λίγο χρόνο.
Σταμάτα για μια στιγμή, πριν μπεις στην ουρά. Ανάπνευσε, κοίτα αυτή την πλατεία. Εδώ που στέκεσαι, πριν από δύο χιλιάδες χρόνια, υπήρχε νερό. Μια λιμνούλα, εν μέρει τεχνητή, στον κήπο ενός ανθρώπου μόνου: του αυτοκράτορα Νέρωνα. Ο Νέρωνας είχε πάρει ένα κομμάτι της Ρώμης και το είχε κάνει σπίτι του. Την έλεγαν Domus Aurea, το Χρυσό Σπίτι, και απλωνόταν σε τρεις λόφους. Στο κέντρο υπήρχε εκείνη η λίμνη. Ο συγγραφέας Σουετώνιος την περιγράφει μεγάλη σαν θάλασσα, περιτριγυρισμένη από κτίρια που έμοιαζαν με πόλεις. Προσπάθησε να τη φανταστείς: ακίνητο νερό, κήποι, κανένας θόρυβος πλήθους. Έπειτα ο Νέρωνας πεθαίνει και όσοι έρχονται μετά από αυτόν εξαφανίζουν εκείνο το καπρίτσιο. Ο Βεσπασιανός αποξηραίνει τη λίμνη. Μεταξύ του 70 και του 72 αρχίζει να χτίζει εδώ ένα αμφιθέατρο: ένα κτίριο για ολόκληρη την πόλη, στη θέση ενός κήπου για έναν μόνο άνθρωπο. Ο Βεσπασιανός πεθαίνει το 79. Το έργο θα εγκαινιάσει, το 80, ο γιος του Τίτος. Και το όνομα; Εκεί κοντά, στην είσοδο του Χρυσού Σπιτιού, βρισκόταν ο κολοσσός του Νέρωνα: ένα χάλκινο άγαλμα ύψους περίπου τριάντα πέντε μέτρων. Αργότερα το μετακινεί ο Αδριανός. Στον Μεσαίωνα θυμούνταν ότι το όνομα Κολοσσαίο προερχόταν ακριβώς από εκείνον τον γίγαντα. Το άλλο όνομα, Φλαβιανό Αμφιθέατρο, προέρχεται αντίθετα από την οικογένεια του Βεσπασιανού και των γιων του: τους Φλαβίους. Τώρα σήκωσε τα μάτια στον τοίχο μπροστά σου. Δεν γεννήθηκε ως μνημείο εξουσίας. Γεννήθηκε ως χειρονομία επανόρθωσης: ένας αυτοκράτορας είχε πάρει ένα κομμάτι της πόλης, και ένας άλλος το έδωσε σε αντάλλαγμα στον κόσμο. Μια πρακτική συμβουλή, πριν μπεις. Με το κανονικό εισιτήριο μπορείς να μείνεις μέσα στο μνημείο το πολύ εβδομήντα πέντε λεπτά. Αυτός ο οδηγός είναι σχεδιασμένος για αυτόν τον χρόνο: άκουσέ τον με ηρεμία, χωρίς να βιάζεσαι. Μπες στην ουρά για τον έλεγχο και μπες από το Sperone Valadier, κοντά στην Αψίδα του Κωνσταντίνου. Ακολούθησε τη διαδρομή του πρώτου ορόφου μέχρι να δεις, από έναν διάδρομο, την αρένα να ανοίγεται μπροστά σου. Σταμάτα εκεί.
Ο διάδρομος τελειώνει και μπροστά σου ανοίγεται το Κολοσσαίο. Μια έλλειψη από πέτρα, οι κερκίδες που ανεβαίνουν γύρω γύρω και στο κέντρο η αρένα. Κλείσε τα μάτια για ένα δευτερόλεπτο και άκουσε. Είναι η είκοσι μία Απριλίου του 80. Οι Φλάβιοι έχουν πάρει την εξουσία πριν από λίγο και αυτό είναι το μεγάλο τους δώρο στη Ρώμη. Ο Τίτος εγκαινιάζει το αμφιθέατρο μπροστά σε ολόκληρη την πόλη και οι αγώνες θα διαρκέσουν εκατό ημέρες. Γύρω σου, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, βρίσκονταν από πενήντα χιλιάδες έως ογδόντα επτά χιλιάδες άνθρωποι. Μια θέση εδώ μέσα ήταν κάτι πολύτιμο. Αν θέλεις να τραβήξεις μια φωτογραφία, τράβηξέ την τώρα. Μετά βάλε το τηλέφωνο στην τσέπη: για λίγα δευτερόλεπτα, κοίταξε με τα μάτια σου. Ο ιστορικός Κάσσιος Δίων αφηγείται ότι εκείνες τις ημέρες σκοτώνονται εννέα χιλιάδες ζώα, ήμερα και άγρια. Δέκα περίπου χρόνια εργοταξίου, για να φτάσουμε σε αυτό. Και η γιορτή δεν θα τελειώσει σύντομα: οι τελευταίες μονομαχίες μαρτυρούνται το 437 και τα κυνήγια ζώων φτάνουν έως το 523. Πάνω από τέσσερις αιώνες αγώνων, σε αυτόν τον ίδιο τόπο. Τώρα διάλεξε ένα σημείο στις κερκίδες. Ένα μόνο, ανάμεσα σε όλα. Εκεί έχει καθίσει ένας άνθρωπος που ήρθε να δει κάτι που δεν είχε δει ποτέ. Ένας τυχαίος θεατής, με το στόμα ανοιχτό σαν κι εσένα. Σκέψου την αντίθεση. Έξω, η πόλη. Μέσα, ένα κτίριο χτισμένο για να κάνει τον καθένα να νιώθει μέρος ενός τεράστιου πλήθους: ένα θέαμα που το παρακολουθούν όλοι μαζί και που το θυμάσαι σε όλη σου τη ζωή. Και υπάρχει μια άλλη ιστορία, που ακόμη δεν εξηγείται. Πάλι ο Κάσσιος Δίων αφηγείται ότι, την τελευταία ημέρα, ο Τίτος ξεσπά σε δάκρυα μπροστά σε όλο τον λαό. Μετά από εκατό ημέρες γιορτής, ο άνθρωπος που χάρισε το Κολοσσαίο στη Ρώμη κλαίει δημόσια και όλοι τον βλέπουν. Ανέβα στη δεύτερη βαθμίδα ακολουθώντας τις πινακίδες της διαδρομής και αναζήτησε ένα σημείο από όπου να κοιτάξεις ψηλά, προς το χείλος του κτιρίου.
Πώς σκιάζεις μια ολόκληρη πόλη; Με έναν στόλο. Κοίτα ψηλά, προς την άκρη του κτιρίου. Προσπάθησε να βρεις τις πέτρινες κονσόλες που προεξέχουν, όλες ευθυγραμμισμένες κατά μήκος της άκρης. Ήταν διακόσιες σαράντα, και χρησίμευαν για να περνούν μέσα τους οι ιστοί μιας μεγάλης τέντας. Την έλεγαν velarium. Συνολικά, τρεις κονσόλες για κάθε πλαίσιο της πρόσοψης. Ποιος τη χειριζόταν; Ένα απόσπασμα ναυτών του στόλου του Μισηνού, της μεγάλης ρωμαϊκής ναυτικής βάσης. Άνδρες συνηθισμένοι σε ιστία και σχοινιά, που καλούνταν στη Ρώμη ειδικά γι' αυτό. Ένα τεράστιο πανί, υφασμάτινο, απλωμένο πάνω από τα κερκίδια για να προστατεύει το κοινό από τον ήλιο. Πόσο κάλυπτε; Σύμφωνα με μια αναπαράσταση, περίπου τα δύο τρίτα της αρένας. Το ζήτημα όμως παραμένει ανοιχτό: οι μελετητές συζητούν ακόμη αν κάλυπτε μόνο τα κερκίδια ή ολόκληρη την αρένα. Σκέψου την κούραση. Ναύτες που ανεβαίνουν στην άκρη, σε ένα ζαλιστικό ύψος, για να τραβήξουν τα σχοινιά, ενώ από κάτω οι θεατές παίρνουν τις θέσεις τους. Δεν ήταν μια τέντα που στήνεται βιαστικά. Ήταν μια επιχείρηση για ναύτες, κάθε μέρα παράστασης. Σκέψου το αποτέλεσμα για όσους βρίσκονταν από κάτω. Μια δροσερή σκιά, ενώ έξω είναι καλοκαίρι, και ένα διαφορετικό φως που πέφτει πάνω στην πέτρα: μια πολυτέλεια για όλους, ακόμη και για όσους κάθονταν ψηλά. Σήμερα η στέγη δεν υπάρχει πια. Αν όμως βρεις τις κονσόλες, σου λένε κάτι απλό: ακόμη και η σκιά, εδώ, ήταν θέαμα. Σκύψε προς την πλευρά της αρένας και κοίταξε κάτω, εκεί όπου φαίνονται οι τοίχοι.
Αυτό που βλέπεις κάτω από εσένα δεν είναι απλώς ένα δάπεδο. Είναι η στέγη ενός εργοστασίου. Κοίταξε την αρένα. Σε ένα τμήμα το δάπεδο έχει ανακατασκευαστεί, αλλά αλλού βλέπεις τοίχους, διαδρόμους, ίχνη δωματίων. Είναι το υπόγειο, τα υπόγεια του Κολοσσαίου, που καταλαμβάνουν περίπου μισό εκτάριο. Δεκατέσσερις διάδρομοι εκατέρωθεν ενός κεντρικού και, στα άκρα, οι θάλαμοι χειρισμού, με τους μεγάλους ανελκυστήρες φορτίων. Στα εγκαίνια του Τίτου τα υπόγεια ήταν ξύλινα. Τα μετατρέπει σε λιθοδομή ο Δομιτιανός, που κυβερνά μετά τον Τίτο. Το 217 μια πυρκαγιά, ίσως από κεραυνό, προκαλεί την κατάρρευση των ψηλών κατασκευών. Το Κολοσσαίο παραμένει κλειστό μέχρι το 222 και τα υπόγεια ανακατασκευάζονται. Το Πάρκο θυμίζει επίσης μια περίεργη λεπτομέρεια: για τα εγκαίνια, όταν η αρένα ήταν ξύλινη, τεκμηριώνονται ναυμαχίες. Με τη λιθοδομή, οι υδάτινες παραστάσεις τελειώνουν. Φαντάσου τον θόρυβο. Άνθρωποι και ζώα εμφανίζονταν ξαφνικά από τις καταπακτές της αρένας, ανυψωμένοι από τους ανελκυστήρες φορτίων με ένα σύνθετο σύστημα βαρούλκων. Ξύλο που τρίζει, τεντωμένα σχοινιά, ένα πνιχτό βρυχηθμό. Για όσους βρίσκονταν στα κερκίδες ήταν μαγεία. Κανείς, από ψηλά, δεν ήξερε από ποια καταπακτή θα έβγαινε η έκπληξη. Ένα θηρίο που εμφανίζεται από το πουθενά, ένας άνθρωπος που ξεπροβάλλει από ένα άνοιγμα στο δάπεδο. Από κάτω υπήρχε εκείνος που τραβούσε τα σχοινιά, στο σκοτάδι, χωρίς να τον βλέπει κανείς. Σταμάτα για λίγα δευτερόλεπτα, χωρίς να μιλάς. Κοίταξε ξανά το δάπεδο. Η πραγματική σκηνή ήταν εδώ κάτω και κανείς, από ψηλά, δεν την έβλεπε ποτέ. Συνέχισε κατά μήκος του άκρου της αρένας μέχρι την πλευρά της Αψίδας του Κωνσταντίνου, όπου βρισκόταν η εξέδρα του αυτοκράτορα.
Ένας αυτοκράτορας που μάχεται στην αρένα και που, σύμφωνα με μια αφήγηση, κινδυνεύει εδώ να πεθάνει. Κοίτα το άκρο της έλλειψης από την πλευρά της Αψίδας του Κωνσταντίνου. Εδώ, στο νότιο άκρο του μικρού άξονα, βρισκόταν το pulvinar, το θεωρείο που προοριζόταν για τα ανώτατα αξιώματα της αυτοκρατορίας. Από κάτω, μια κρυφή στοά οδηγούσε έξω από το Κολοσσαίο, μακριά από το πλήθος. Ο διάδρομος δεν είναι ευθύς: έχει τρεις βραχίονες, με ανοίγματα ψηλά για να μπαίνουν φως και αέρας. Οι τοίχοι ήταν επενδυμένοι με μάρμαρο, και τα ίχνη του σώζονται ακόμη. Τον άνοιξαν μετά την κατασκευή, ανάμεσα στα τελευταία χρόνια του Δομιτιανού και στη βασιλεία του Τραϊανού. Σήμερα ονομάζεται Πέρασμα του Κομμόδου. Ο Κόμμοδος, αυτοκράτορας από το 180 έως το 192, αγαπούσε τις μονομαχίες. Σύμφωνα με τις πηγές, κατέβηκε στην αρένα ως μονομάχος και απαίτησε να πληρωθεί. Ο Κάσσιος Δίων αφηγείται ότι ο Κόμμοδος δέχθηκε απόπειρα δολοφονίας σε ένα σκοτεινό σημείο του αμφιθεάτρου. Ένας συνωμότης όρμησε πάνω του φωνάζοντας ότι η Σύγκλητος του έστελνε ένα στιλέτο. Απέτυχε, και ο Κόμμοδος βασίλεψε για άλλα χρόνια: πέθανε το 192, δολοφονημένος, όχι στην αρένα αλλά στα λουτρά, όπως λέει η παράδοση. Όμως το Πάρκο επισημαίνει: ότι συνέβη ακριβώς σε εκείνο το πέρασμα δεν είναι καθόλου βέβαιο. Από το 2025 το Πέρασμα μπορεί να επισκεφθεί κανείς, με ξεχωριστό εισιτήριο, σε συγκεκριμένες ημέρες. Στη θολωτή οροφή υπάρχουν γύψινα διακοσμητικά με τον Διόνυσο και την Αριάδνη. Στις κόγχες, κυνήγια αγριόχοιρου, μάχες με αρκούδες, ακροβάτες. Ένα πέρασμα για λίγους, και ένα όνομα για το οποίο κανείς δεν είναι πραγματικά βέβαιος. Η σύντομη διαδρομή σου τελειώνει εδώ μέσα. Ακολούθησε τις πινακίδες για την έξοδο, κοντά στην Αψίδα του Κωνσταντίνου, και σταμάτησε μπροστά στην αψίδα.
Η αψίδα μπροστά σου είναι φτιαγμένη, εν μέρει, με κομμάτια από άλλους αυτοκράτορες. Η Σύγκλητος την αφιερώνει στον Κωνσταντίνο για τη νίκη επί του Μαξεντίου στη Μιλβία Γέφυρα, στις είκοσι οκτώ Οκτωβρίου του 312. Εγκαινιάζεται το 315, για τα δέκα χρόνια της βασιλείας του. Έχει ύψος περίπου είκοσι ένα μέτρα, με τρία περάσματα, και υψώνεται κατά μήκος της αρχαίας διαδρομής των θριάμβων, ανάμεσα στον Παλατίνο και τον Καίλιο. Κοίταξε τα ανάγλυφα. Οι πλάκες με τους πολέμους στη Δακία είναι του Τραϊανού. Οι κυκλικές παραστάσεις πάνω από τα πλαϊνά τόξα είναι της εποχής του Αδριανού. Τα πάνελ στην αττική, με τους πολέμους εναντίον των Κουάδων και των Μαρκομάνων, είναι του Μάρκου Αυρηλίου. Είναι αρχαιότερα από την αψίδα κατά ένα ή δύο αιώνες. Τα κεφάλια των αυτοκρατόρων σμιλεύτηκαν εκ νέου ως προσωπογραφίες του Κωνσταντίνου. Γιατί; Δεν είναι γνωστό με βεβαιότητα. Αλλά το αποτέλεσμα φαίνεται: ο νέος αυτοκράτορας τοποθετούνταν δίπλα στους μεγάλους του παρελθόντος. Στην τρίτη γραμμή της επιγραφής, στην αττική, η Σύγκλητος λέει ότι ο Κωνσταντίνος νίκησε «με την έμπνευση της θεότητας». Οι μελετητές συζητούν ακόμη γι' αυτό. Για ποια θεότητα μιλά; Και υπάρχει ένας θρύλος, που είναι μόνο ένας θρύλος. Ο Ευσέβιος της Καισάρειας αφηγείται ότι ο Κωνσταντίνος του ορκίστηκε πως είδε στον ουρανό, πριν από τη μάχη, ένα φωτεινό σημάδι με μια επιγραφή στα ελληνικά: «με αυτό, νίκα». Ωστόσο η Εκκλησιαστική του Ιστορία, που γράφτηκε νωρίτερα, δεν την αφηγείται. Είδες τις δύο όψεις της ρωμαϊκής εξουσίας: το θέαμα για όλους και το μνημείο για τη μνήμη. Με το κανονικό εισιτήριο έχεις μία είσοδο στη Ρωμαϊκή Αγορά και στον Παλατίνο εντός είκοσι τεσσάρων ωρών, από το πέρασμα της Αψίδας του Τίτου. Καλό δρόμο, και ευχαριστούμε που άκουσες το Κολοσσαίο.



Η λίμνη του Νέρωνα, η πρώτη ματιά στην αρένα, η μεγάλη σκηνή των ναυτών, τα τεχνάσματα κάτω από το δάπεδο, η εξέδρα του αυτοκράτορα και η Αψίδα του Κωνσταντίνου: το Κολοσσαίο σε μία ώρα, για όσους έχουν λίγο χρόνο.
Δωρεάν σύντομη διαδρομή. Επιπλέον στάσεις στην πλήρη διαδρομή: 7 Συνέχισε με την πλήρη διαδρομή