Ang lawa ni Nero, ang unang tanaw sa arena, ang malaking tolda ng mga mandaragat, ang mga lihim na mekanismo sa ilalim ng sahig, ang kinauupuan ng emperador at ang Arko ni Constantino: ang Colosseum sa loob ng isang oras, para sa mga kapos sa oras.
Huminto ka muna sandali bago ka pumila. Huminga ka, tingnan mo ang piazza na ito. Dito sa kinatatayuan mo, dalawang libong taon na ang nakararaan, may tubig. Isang maliit na lawa, bahagyang gawa ng tao, sa hardin ng isang lalaking mag-isa: ang emperador na si Nero. Kumuha si Nero ng isang bahagi ng Roma at ginawa niya itong tahanan. Tinawag itong Domus Aurea, ang Bahay na Ginto, at umaabot ito sa tatlong burol. Sa gitna ay naroon ang lawang iyon. Inilalarawan ito ng manunulat na si Suetonio na kasinlaki ng isang dagat, napapalibutan ng mga gusaling tila mga lungsod. Subukan mong isipin: tahimik na tubig, mga hardin, walang ingay ng karamihan. Pagkatapos ay namatay si Nero, at binura ng mga sumunod sa kanya ang kapritso na iyon. Ipinatuyo ni Vespasiano ang lawa. Sa pagitan ng 70 at 72, sinimulan niyang magtayo rito ng isang anfiteatro: isang gusali para sa buong lungsod, kapalit ng isang hardin para sa isang tao lamang. Namatay si Vespasiano noong 79. Ang anak niyang si Tito ang magpapasinaya sa gusali noong 80. At ang pangalan? Malapit dito, sa pasukan ng Bahay na Ginto, nakatayo ang colosso ni Nero: isang estatwang tanso na may taas na humigit-kumulang tatlumpu't limang metro. Mas huli itong ipinalipat ni Adriano. Noong Gitnang Panahon, naaalala na ang pangalang Colosseo ay nagmula mismo sa higanteng iyon. Ang isa pang pangalan, Anfiteatro Flavio, ay nagmula naman sa pamilya ni Vespasiano at ng kanyang mga anak: ang mga Flavio. Ngayon, itaas mo ang iyong mga mata sa pader sa harap mo. Hindi ito isinilang bilang monumento ng kapangyarihan. Isinilang ito bilang isang kilos ng pagbabayad-pinsala: kumuha ang isang emperador ng bahagi ng lungsod, at ibinigay naman ito ng isa pa kapalit sa mga tao. Isang praktikal na payo bago pumasok. Sa karaniwang tiket, maaari kang manatili sa loob ng monumento nang hanggang pitumpu't limang minuto lamang. Ang gabay na ito ay idinisenyo para sa oras na iyon: pakinggan ito nang dahan-dahan, nang hindi nagmamadali. Pumila ka para sa inspeksyon at pumasok ka sa Sperone Valadier, malapit sa Arko ni Constantino. Sundan ang daan ng unang palapag hanggang sa makita mong bumubukas sa harap mo ang arena mula sa isang pasilyo. Huminto ka roon.
Natatapos ang pasilyo, at sa harap mo ay bumubukas ang Colosseo. Isang elipse na bato, ang mga hagdang-upuan na umaakyat sa paligid, at sa gitna ang arena. Ipikit mo sandali ang iyong mga mata, at making. Ika-dalawampu't isa ng Abril ng taóng 80. Kamakailan lamang naghari ang mga Flavio, at ito ang kanilang dakilang regalo sa Roma. Pinasinayaan ni Tito ang amphitheater sa harap ng buong lungsod, at tatagal ang mga laro nang isandaang araw. Sa paligid mo, ayon sa mga pagtataya, ay may nasa pagitan ng limampung libo at walumpu't pitong libong tao. Ang isang puwesto rito ay isang bagay na napakahalaga. Kung nais mong kumuha ng litrato, gawin mo na ngayon. Pagkatapos, itabi mo ang telepono: sa loob ng ilang segundo, tumingin ka gamit ang sarili mong mga mata. Isinasalaysay ng historyador na si Cassius Dio na sa mga araw na iyon ay pinapatay ang siyam na libong hayop, alaga man o mailap. Mga sampung taon ng pagtatayo upang marating ito. At hindi agad matatapos ang pagdiriwang: ang mga huling labanan ng mga gladiator ay pinatotohanan noong 437, at ang mga pangangaso ng hayop ay umaabot hanggang 523. Mahigit apat na siglo ng mga laro, sa mismong lugar na ito. Ngayon, pumili ka ng isang punto sa mga hagdang-upuan. Isa lamang, sa lahat. Doon ay umupo ang isang taong dumating upang makakita ng isang bagay na hindi pa niya kailanman nakita. Isang karaniwang manonood, nakanganga tulad mo. Isipin mo ang kaibahan. Sa labas, ang lungsod. Sa loob, isang gusaling itinayo upang iparamdam sa bawat isa na bahagi siya ng napakalaking karamihan: isang palabas na pinapanood nang sama-sama, at naaalala habang buhay. At may isa pang kuwento, na hanggang ngayon ay hindi maipaliwanag. Isinasalaysay din ni Cassius Dio na, sa huling araw, biglang napaiyak si Tito sa harap ng buong bayan. Matapos ang isandaang araw ng pagdiriwang, ang lalaking nagbigay ng Colosseo sa Roma ay umiiyak sa publiko, at nakikita siya ng lahat. Umakyat ka sa ikalawang palapag sa pagsunod sa mga karatula ng ruta, at humanap ng punto kung saan makatitingin ka pataas, patungo sa gilid ng gusali.
Paano nilililiman ang isang buong lungsod? Sa pamamagitan ng isang plota. Tumingala ka, sa gilid ng gusali. Subukan mong hanapin ang mga batong bracket na nakausli, lahat ay nakahanay sa gilid. May dalawandaan at apatnapu ang mga ito, at ginagamit ang mga ito para isuot ang mga poste ng isang malaking tolda. Tinawag itong velarium. Sa kabuuan, tatlong bracket para sa bawat parisukat na bahagi ng harapan. Sino ang nagpapatakbo nito? Isang detatsment ng mga mandaragat mula sa plota ng Miseno, ang malaking baseng pandagat ng mga Romano. Mga taong sanay sa mga layag at lubid, na sadyang pinatawag sa Roma. Isang napakalaking layag na yari sa tela, nakaunat sa ibabaw ng mga gradas upang protektahan ang madla mula sa araw. Gaano kalaki ang natatakpan nito? Ayon sa isang rekonstruksyon, humigit-kumulang dalawang katlo ng arena. Ngunit bukas pa rin ang usapin: nagtatalo pa rin ang mga iskolar kung natakpan lamang nito ang mga gradas o ang buong arena. Isipin mo ang pagod. Mga mandaragat na umaakyat sa gilid, sa nakahihilong taas, upang hilahin ang mga lubid, habang sa ibaba ay umuupo ang mga manonood. Hindi ito tolda na basta-basta lang inaayos. Isa itong gawain ng mga mandaragat, sa bawat araw ng palabas. Isipin mo ang epekto para sa mga nasa ilalim. Isang malamig na lilim, habang tag-init sa labas, at isang kakaibang liwanag na bumababa sa bato: isang luho para sa lahat, maging para sa mga nakaupo sa itaas. Ngayon, wala na ang bubong. Ngunit kung makita mo ang mga bracket, may simple silang sinasabi sa iyo: dito, maging ang lilim ay isang palabas. Dumungaw ka sa gilid ng arena at tumingin sa ibaba, kung saan makikita ang mga pader.
Ang nakikita mo sa ilalim mo ay hindi lamang sahig. Ito ang bubong ng isang pagawaan. Tingnan ang arena. Sa isang bahagi, muling itinayo ang sahig, ngunit sa iba pang bahagi ay makikita mo ang mga pader, mga pasilyo, at mga bakas ng mga silid. Ito ang hypogeum, ang mga silong ng Colosseum, na sumasakop sa halos kalahating ektarya. Labing-apat na pasilyo sa magkabilang gilid ng isang pasilyo sa gitna, at sa mga dulo ang mga silid-panggalaw, kasama ang malalaking elevator na pang-angat. Noong pasinaya ni Tito, yari sa kahoy ang mga silong. Ginawa itong gawa sa bato at ladrilyo ni Domiziano, na namuno pagkatapos ni Tito. Noong 217, isang sunog, marahil sanhi ng kidlat, ang nagpabagsak sa mga itaas na istruktura. Nanatiling sarado ang Colosseum hanggang 222, at muling itinayo ang mga silong. Binabanggit din ng Parke ang isang kakaibang detalye: para sa pasinaya, noong yari pa sa kahoy ang arena, may mga naitalang labanang pandagat. Sa pagdating ng gawang-bato, natapos na ang mga palabas sa tubig. Isipin mo ang ingay. Mga lalaki at hayop ang biglang lumilitaw mula sa mga trapdoor ng arena, iniaangat ng mga elevator na pang-angat sa pamamagitan ng masalimuot na sistema ng mga winch. Kahoy na lumalangitngit, mga lubid na nakahigpit, isang ungol na pinipigil. Para sa mga nasa mga hagdan-upuan, ito ay mahika. Walang sinuman, mula sa itaas, ang nakaaalam kung saang trapdoor lalabas ang sorpresa. Isang hayop na lumilitaw mula sa wala, isang lalaking sumusulpot mula sa isang butas sa sahig. Sa ilalim ay may mga humihila ng mga lubid, sa dilim, na hindi nakikita ninuman. Huminto ka ng ilang segundo, nang hindi nagsasalita. Tingnan mong muli ang sahig. Ang tunay na tanghalan ay nasa ilalim nito, at walang sinuman, mula sa itaas, ang nakakita nito kailanman. Magpatuloy sa gilid ng arena hanggang sa panig ng Arko ni Constantino, kung saan matatagpuan ang palko ng emperador.
Isang emperador na lumalaban sa arena at na, ayon sa isang salaysay, ay muntik nang mamatay dito. Tingnan ang dulo ng elipse sa gilid ng Arko ni Constantino. Dito, sa katimugang dulo ng maikling aksis, naroon ang pulvinar, ang kahon na nakalaan sa mga pinakamataas na opisyal ng imperyo. Sa ilalim, isang nakatagong pasilyo ang naglalabas sa Colosseum, malayo sa karamihan. Hindi tuwid ang koridor: may tatlong sangay ito, na may mga bukás sa itaas upang makapasok ang liwanag at hangin. Ang mga dingding ay nababalutan ng marmol, at may mga bakas pa nito hanggang ngayon. Hinukay ito pagkatapos ng pagtatayo, sa pagitan ng mga huling taon ni Domiciano at ng paghahari ni Traiano. Ngayon ay tinatawag itong Daanan ni Commodo. Si Commodo, emperador mula 180 hanggang 192, ay mahilig sa mga labanan. Ayon sa mga batis, bumaba siya sa arena bilang gladiator at hiniling na bayaran siya. Isinalaysay ni Cassio Dione na si Commodo ay inatake sa isang madilim na lugar ng amphitheatre. Isang kasabwat ang sumugod sa kaniya habang isinisigaw na ang Senado ang nagpapadala sa kaniya ng isang punyal. Nabigo ito, at naghari pa si Commodo ng ilan pang taon: namatay siya noong 192, pinaslang, hindi sa arena kundi sa paliguan, ayon sa tradisyon. Ngunit nagbababala ang Parke: na nangyari ito mismo sa daanang iyon ay malayo sa tiyak. Mula 2025, maaaring bisitahin ang Daanan, na may hiwalay na tiket, sa mga takdang araw. Sa kisame ay may mga estuko na may Dioniso at Arianna. Sa mga nitso, may mga pangangaso ng baboy-ramo, mga labanan na may mga oso, at mga akrobata. Isang daanang nakalaan sa iilan, at isang pangalan na walang sinumang tunay na tiyak. Dito sa loob nagtatapos ang iyong maikling ruta. Sundan ang mga karatula papunta sa labasan, malapit sa Arko ni Constantino, at huminto sa harap ng arko.
Ang arkong nasa harap mo ay gawa, sa isang bahagi, mula sa mga piraso ng ibang mga emperador. Inilaan ito ng Senado kay Constantino para sa tagumpay laban kay Maxentius sa Ponte Milvio, noong ikadalawampu't walo ng Oktubre ng 312. Pinasinayaan nila ito noong 315, para sa ikasampung taon ng kanyang paghahari. Humigit-kumulang dalawampu't isang metro ang taas nito, may tatlong daanan, at nakatayo ito sa tabi ng sinaunang daan ng mga tagumpay, sa pagitan ng Palatino at ng Celio. Tingnan mo ang mga relyebe. Ang mga lapida na may mga digmaan sa Dacia ay kay Trajano. Ang mga bilog sa itaas ng mga arkong nasa gilid ay mula sa panahon ni Adriano. Ang mga panel sa attico, na may mga digmaan laban sa mga Quadi at mga Marcomanni, ay kay Marco Aurelio. Mas matanda ang mga ito kaysa sa arko ng isa o dalawang siglo. Muling inukit ang mga ulo ng mga emperador bilang mga larawan ni Constantino. Bakit? Hindi ito tiyak na nalalaman. Ngunit kita ang epekto: inilagay ng bagong emperador ang sarili sa tabi ng mga dakila noong nakaraan. Sa ikatlong linya ng inskripsiyon, sa attico, sinasabi ng Senado na nagwagi si Constantino «sa pamamagitan ng inspirasyon ng pagka-diyos». Pinagtatalunan pa rin ito ng mga iskolar. Aling diyos ang tinutukoy nito? At may isang alamat, na alamat lamang. Isinasalaysay ni Eusebio ng Cesarea na nanumpa sa kanya si Constantino na nakakita siya sa langit, bago ang labanan, ng isang maliwanag na tanda na may nakasulat sa Griyego: «sa pamamagitan nito, magwawagi ka». Ngunit hindi ito isinasalaysay ng kanyang Kasaysayang Eklesiyastiko, na isinulat nang mas maaga. Nakita mo ang dalawang mukha ng kapangyarihang Romano: ang palabas para sa lahat, at ang monumento para sa alaala. Sa karaniwang tiket, may isa kang pasok sa Foro Romano at sa Palatino sa loob ng dalawampu't apat na oras, mula sa daanan ng Arko ni Tito. Maligayang paglalakbay, at salamat sa pakikinig sa Colosseo.



Ang lawa ni Nero, ang unang tanaw sa arena, ang malaking tolda ng mga mandaragat, ang mga lihim na mekanismo sa ilalim ng sahig, ang kinauupuan ng emperador at ang Arko ni Constantino: ang Colosseum sa loob ng isang oras, para sa mga kapos sa oras.
Libreng maikling ruta. Dagdag na hinto sa buong ruta: 8 Magpatuloy sa buong ruta